Οι Απόκριες της παλιάς Ύδρας: Μνήμες, έθιμα και χαμένες παραδόσεις

Οι Απόκριες στην Παλιά Ύδρα - Το παραδοσιακό καρναβάλι του νησιού και τα ξεχασμένα έθιμά του

Έρευνα: Σπήλιος Σπηλιώτης 
Φωτογραφίες: Διαδίκτυο
Οι Απόκριες στην Ύδρα, όπως γιορτάζονταν στα παλιά χρόνια, αποτελούσαν ένα μοναδικό μίγμα λαϊκής παράδοσης, διονυσιακού κεφιού και τοπικής ταυτότητας. Πολλά από τα έθιμα έχουν πλέον χαθεί, όμως οι περιγραφές των παλαιότερων και οι λίγες σωζόμενες φωτογραφίες μάς επιτρέπουν να ανασυνθέσουμε την ατμόσφαιρα μιας εποχής όπου ολόκληρο το νησί συμμετείχε ενεργά στο καρναβάλι.
Η έναρξη της Αποκριάς: 17 Ιανουαρίου
Η αποκριάτικη περίοδος στην Ύδρα ξεκινούσε νωρίς, ανήμερα του Αγίου Αντωνίου, στις 17 Ιανουαρίου. Από εκείνη τη μέρα, οι γειτονιές αντηχούσαν από τύμπανα και ταμπούρλα, καθώς οι υποψήφιοι καρναβαλιστές ανακοίνωναν τον ερχομό της Αποκριάς.
Ο Νικόλαος Χαλιορής περιγράφει χαρακτηριστικά τον θόρυβο και τη ζωντάνια της εποχής:
«…σ’ όλες τις γειτονιές γίνεται μεγάλος ο αλαλαγμός, που τον δυναμώνει πιο πολύ η απήχηση των γύρω βουνών, που περιστοιχίζουν την αμφιθεατρική πόλη της Ύδρας».
Ο ήχος των κρουστών συνεχιζόταν μέχρι και την Καθαρή Δευτέρα. Σήμερα το έθιμο αυτό έχει σχεδόν εκλείψει, και τα τύμπανα ακούγονται μόνο κατά την περιφορά του Υδραίικου Καρνάβαλου.
Η παλιά περιφορά του Υδραίικου Καρνάβαλου
Η μεγάλη περιφορά γινόταν την Κυριακή της Τυρινής. Η διαδρομή ήταν εκτεταμένη και περνούσε από πολλές ιστορικές γειτονιές του νησιού. Σύμφωνα με τον Χαλιορή, οι μασκαράδες ξεκινούσαν από την Ξερή Ελιά και το Παζάρι, περνούσαν από τον κεντρικό δρόμο, διέσχιζαν το Καμίνι, ανέβαιναν προς την Ανάληψη και τα Κριεζήδικα, συνέχιζαν προς το Βλυχό, και από εκεί κατευθύνονταν στην Κιάφα, όπου βρίσκονταν τα παλιά μαγαζιά και οι εκκλησίες «Χριστός», «Βαγγελίστρα» και «Άγιος Λευτέρης».
Η πομπή κατέληγε στα Καλά Πηγάδια, πριν επιστρέψει στο Παζάρι για το μεγάλο γλέντι.
Γλέντια, χοροί και τολμηρά έθιμα
Κατά την αποκριάτικη περίοδο, παρέες μασκαράδων περιδιάβαιναν τις γειτονιές, όπου τους υποδέχονταν με τραγούδια, κεράσματα και χορούς. Στα Καλά Πηγάδια στήνονταν μεγάλα γλέντια. Εκείνη την εποχή τα πηγάδια ήταν ανοιχτά, και οι πιο θαρραλέοι νέοι έκαναν σάλτους πάνω από τα πηγάδια, επιδεικνύοντας λεβεντιά και σβελτάδα.
Πολλές κοπέλες διάλεγαν έτσι το μελλοντικό τους ταίρι ανάμεσα στα παλικάρια που τολμούσαν αυτά τα επικίνδυνα πηδήματα.
Ο “Αράπης”
Ένα από τα παλαιότερα έθιμα ήταν η παρουσία του λεγόμενου «Αράπη», ενός μασκαρά που έβαφε το πρόσωπό του κατάμαυρο με καπνιά από τηγάνι. Ήταν ο επικεφαλής της πομπής και είχε ρόλο καθαρά σατιρικό και διασκεδαστικό.
Κρατούσε ένα δοχείο νύχτας γεμάτο μακαρόνια, τα οποία ανακάτευε και έτρωγε με τα χέρια, προκαλώντας τους μασκαράδες και τους θεατές να δοκιμάσουν. Με άσεμνα αστεία και σκωπτικά στιχάκια, έδινε τον τόνο της αποκριάτικης ελευθεριότητας. Το έθιμο αυτό έχει πλέον εκλείψει.
Οι χοροί και τα τραγούδια της εποχής
Οι καρναβαλιστές χόρευαν ελληνικούς χορούς, ανάμεσά τους και τον υδραίικο μπάλλο, συνοδεία λαϊκών τραγουδιών που παραμένουν αγαπημένα μέχρι σήμερα:
«Ένα νερό κυρά-Βαγγελιώ», «Λεμονάκι μυρωδάτο», «Κάτω στο γιαλό», «Η μηλίτσα που ’σαι στο γκρεμό» και το αποκριάτικο «Πώς το τρίβουν το πιπέρι».
Τα τραγούδια αυτά, μαζί με τα πειράγματα και το κέφι των μασκαράδων, συνέθεταν μια ατμόσφαιρα που δύσκολα συναντά κανείς σήμερα.
Ένα καρναβάλι που επιβιώνει στη μνήμη
Το παλιό Υδραίικο Καρναβάλι, με τα τύμπανα, τις πομπές, τα πηδήματα πάνω από τα πηγάδια και τις σατιρικές φιγούρες, αποτελεί πλέον μέρος της πολιτιστικής μνήμης του νησιού. Παρότι πολλά έθιμα έχουν χαθεί, η ιστορία τους συνεχίζει να εμπνέει και να θυμίζει μια εποχή όπου η Ύδρα ζούσε την Αποκριά με αυθεντικότητα και συλλογικότητα.