Το εκτυφλωτικό λευκό χρώμα της Ύδρας - Σχετικά με την πολυχρωμία στον οικισμό της Ύδρας

Κείμενο-έρευνα: Νίκος Παντελίδης

Σχετικά με την πολυχρωμία στον οικισμό της Ύδρας:

Λέγεται και γράφεται συχνά ότι ο οικισμός της Ύδρας ήταν παλαιότερα πολύχρωμος. Κατά τη γνώμη μου όμως τα μόνα χρώματα που απαντώνταν αρχικά στους εξωτερικούς τοίχους και τις μάντρες των σπιτιών της Ύδρας ήταν το λευκό και το γκρίζο της πέτρας. Γκρίζα (δηλαδή ανεπίχριστα, με εμφανή τη λιθοδομή) ήταν τα λεγόμενα στην Ύδρα κερέσμπινα, τα χτισμένα κατά το ισοδομικό σύστημα, δηλ. με πέτρες λαξευμένες με ιδιαίτερη επιμέλεια ώστε να ταιριάζουν σχεδόν τέλεια η μία με την άλλη, με ελάχιστη συνδετική ύλη ανάμεσά τους. Κερέσμπινα ήταν πολλά αρχοντικά αλλά και άλλα, απλούστερα σπίτια. Ήταν όμως σαφώς λιγότερα από τη συντριπτική πλειονότητα των σπιτιών που αποτελείτο από ασβεστωμένα, λευκά σπίτια. Τα παρακάτω αποσπάσματα από τη μελέτη της Χ. Αρναούτογλου για την παραδοσιακή αρχιτεκτονική της Ύδρας είναι σαφή:

Χρυσαυγή Αρναούτογλου, 1982: Ύδρα. Στο: Δημήτρης Φιλιππίδης (επιμελ.),  Ελληνική Παραδοσιακή Αρχιτεκτονική. Αθήνα: Εκδόσεις «Μέλισσα». Τόμος «Πελοπόννησος Α΄», σελ.279-312.

Σελ. 304 (σχετικά με το άσπρισμα των σπιτιών και τη χρήση χρωμάτων στους εξωτερικούς τοίχους αλλά και σε εξωτερικές σκάλες, κατώφλια, αυλές, εσωτερικούς τοίχους κ.λπ.):

«Πολύ αργότερα άρχισαν να βάφουν τις προσόψεις με ώχρα ή σε αποχρώσεις του κόκκινου και μπλε. Χρώματα που διατηρούνται ακόμη σε εκκλησίες και σπίτια διάσπαρτα στον οικισμό από την Κιάφα ως το λιμάνι και το Καμίνι».

«Οι περιηγητές όμως ως το 1875 αναφέρονται σε μια Ύδρα κατάλευκη σαν χιόνι».

Πληροφορίες μπορούμε επίσης να αντλήσουμε και από τη μελέτη του Νικολάου Χαλιορή «Το υδραίικο σπίτι» που δημοσιεύτηκε στο «Μέλλον της Ύδρας» τη δεκαετία του 1950.

Παρακάτω παρατίθενται ενδεικτικά οι σχετικές μαρτυρίες μερικών περιηγητών και γεωγράφων του 19^ου αιώνα. Είναι χαρακτηριστικό ότι πουθενά δεν γίνεται η παραμικρή νύξη για πολυχρωμία του οικισμού, το αντίθετο μάλιστα.Πάντοτε γίνεται λόγος για την εκτυφλωτική λευκότητά του, η οποία εντεινόταν και από το γεγονός ότι τα περισσότερα κτήρια τουλάχιστον μέχρι τα μέσα του 19^ου αι. δεν είχαν κεραμοσκεπές αλλά επίπεδες στέγες (δώματα), αλλά και από την παντελή σχεδόν έλλειψη πρασίνου στους εξωτερικούς χώρους. Σε ελάχιστες περιπτώσεις γίνεται αναφορά και στα «κερέσμπινα» σπίτια, τα οποία είχαν το γκρίζο χρώμα της πέτρας. Η χρήση χρωμάτων στις εξωτερικές όψεις των σπιτιών είναι πιθανόν (εν μέρει τουλάχιστον) επίδραση της νεοκλασσικής αρχιτεκτονικής, την οποία εισήγαγαν στην Ελλάδα οι Βαυαροί επί Όθωνα. Είναι χαρακτηριστικό ότι η συντριπτική πλειονότητα των κτηρίων που έχουν χρώματα (πολλά από αυτά είναι στην Παραλία), ροζ, κόκκινο, ώχρα, είναι είτε αμιγώς νεοκλασσικά είτε εμφανίζουν νεοκλασσικές επιδράσεις, είτε είναι πρόσφατες κατασκευές. Θεωρώ ότι η παλαιότερη ύπαρξη πολυχρωμίας στον οικισμό της Ύδρας, τουλάχιστον με βάση τις σχετικές μαρτυρίες και τις φωτογραφικές απεικονίσεις του 19^ου αι., δεν τεκμηριώνεται:

Ο γάλλος Ωγκύστ ντε Ζασσώ  (Auguste de Jassaud), παρατηρεί στα 1808 ότι «το ασπριδερό χρώμα των σπιτιών καταπονεί το βλέμμα».

Ο αμερικανός Τζέιμς Έμερσον (James Emerson), ο οποίος πέρασε από την Ύδρα το 1825 περιέγραψε την πόλη ως εξής:«Τα μεγάλα λευκά σπίτια της υψώνονται ξαφνικά πάνω από τη θάλασσα, κατά μήκος των απότομων βράχων που σχηματίζουν το λιμάνι».

Ο αμερικανός Σάμιουελ Χάου (Samuel Howe), ο οποίος επισκέφτηκε την Ύδρα κατά τη διάρκεια της Επανάστασης του 1821 έγραψε σχετικά με τα σπίτια της: «Τα σπίτια είναι χτισμένα με πέτρα και βαμμένα λευκά. Το θέαμα της πόλης από τη θάλασσα είναι από τα ωραιότερα που μπορεί να φανταστεί κανείς. Μοιάζει περισσότερο με εξωπραγματικό πανόραμα, έτσι όπως είναι ορατή ολόκληρη η πρόσοψη του κάθε σπιτιού. Τα σπίτια, με το τέλειο λευκό τους, έρχονται σε έντονη αντίθεση με το σκουρωπό χρώμα των βράχων».

Ο άγγλος Ουίλλιαμ Λίντον (William Linton), παρομοίασε την πόλη με «ένα γαλαξία από μαρμάρινα παλάτια» (1856).

Η παρομοίωση αποκτά νόημα μόνο εάν η μεγάλη μάζα των σπιτιών είχε λευκό χρώμα.

Ο γάλλος Ζ. Ντυβιγιάρ (J. Duvillard), ο οποίος επισκέφτηκε την Ύδρα το 1857, έγραψε σχετικά με την οπτική εντύπωση της πόλης της Ύδρας, καθώς πλησίαζε με το πλοίο στο λιμάνι:

«Τελικά εμφανίζονται τα σπίτια της πόλης, λευκά και γκρίζα [«γκρίζα» = προφανώς τα κερέσμπινα], ακουμπισμένα με χάρη και αμφιθεατρικά γύρω από ένα στενό λιμάνι μέσα σε μια κοιλάδα που κατηφορίζει απότομα προς τη θάλασσα».

O γερμανός Γουλιέλμος Στόιμπ (Wilhelm Steub), γράφει στα 1841, δηλαδή έντεκα χρόνια μετά το τέλος της Επανάστασης του 1821: «Η πόλη όπως φαίνεται από τη θάλασσα, είναι το ίδιο αστραφτερή όπως και στις καλές εποχές της. Στα σοκάκια της η παρακμή της δεν είναι εμφανής,  επειδή τα σπίτια της ασπρίζονται καλά και διατηρούνται καθαρά».

Ο γάλλος περιηγητής Ανρί Μπελ (Henri Belle), γραμματέας στη γαλλική πρεσβεία της Αθήνας την περίοδο 1868-1872, γράφει σχετικά με την Ύδρα στο βιβλίο του «Τρία χρόνια στην Ελλάδα», που εκδόθηκε στο Παρίσι το 1881(εκδόθηκε σε  ελληνική μετάφραση από τις εκδόσεις «Ιστορητής», από την οποία παραθέτω το παρακάτω απόσπασμα):

«Υπάρχουν πάνω από τρεις χιλιάδες σπίτια και οι επίπεδες ταράτσες που τα σκεπάζουν, οι κατάλευκοι τοίχοι τους, τα στενά δρομάκια που σκαρφαλώνουν κλιμακωτά στο βράχο, δίνουν στην Ύδρα μια όψη καθαρά ανατολίτικη που σπάνια συναντάει κανείς στις ελληνικές πόλεις». (μετάφρ. Λίνα Σταματιάδη).

Αυτό που προκύπτει από την τελευταία φράση είναι ότι η Ύδρα διατηρούσε ακόμη την εποχή εκείνη την αυθεντική παλαιότερη αρχιτεκτονική της χωρίς προσμείξεις ή άλλες επιρροές σε αντίθεση με τις περισσότερες πόλεις του τότε ελληνικού κράτους που είχαν υιοθετήσει τη νεοκλασσική αρχιτεκτονική.

Αντώνιος Μηλιαράκης: «Γεωγραφία πολιτική, αρχαία και νέα, του Νομού Αργολίδος και Κορινθίας.Αθήνα 1886».

Στη σελ.184 γράφει (διατηρώ την ορθογραφία του πρωτοτύπου), «Αἱ οἰκίαι ὑπέρκεινται ἀλλήλων ἀμφιθεατρικῶς, εἶνε δὲ κομψαί, καθάριοι, λευκαί, ἅτε ἐπιχριόμεναι συνεχῶς δι’ ἀσβέστου».
Κείμενο-έρευνα: Νίκος Παντελίδης